Cách nhận biết email có tệp đính kèm độc hại

Tệp đính kèm trong email là một trong những cách phổ biến để phát tán mã độc, nhất là các thư giả danh hóa đơn, đơn hàng, hồ sơ xin việc, thông báo thuế. Chỉ một cú nhấp đúp vào tệp là đủ để máy tính bị nhiễm hoặc dữ liệu bị mã hóa đòi tiền chuộc.

Bài này giúp bạn biết loại tệp nào nên nghi ngờ, cách kiểm tra đuôi file thật và làm gì khi lỡ mở. Nếu bạn muốn nhận biết cả nội dung thư, hãy đọc thêm cách nhận biết email lừa đảo giả mạo ngân hàng.

Loại tệp đính kèm nguy hiểm

• Tệp chạy trực tiếp: .exe, .scr, .bat, .cmd, .msi, .com. Hiếm có lý do chính đáng để gửi các tệp này qua email.
• Tệp script: .js, .vbs, .ps1, .wsf, .hta.
• Lối tắt .lnk và tệp ảnh đĩa .iso, .img: có thể chứa chương trình độc hại bên trong.
• Tệp Office có macro: .docm, .xlsm, .pptm, hoặc .doc/.xls cũ yêu cầu bật nội dung.
• Tệp nén có mật khẩu: .zip, .rar kèm mật khẩu ghi ngay trong thư. Mật khẩu giúp tệp tránh bị quét tự động.
• Tệp .html hoặc .htm giả làm biểu mẫu đăng nhập hay hóa đơn.
• PDF kèm link dẫn tới trang lạ hoặc yêu cầu nhấn nút để xem.

Tệp ảnh, PDF, Word thuần túy ít nguy hiểm hơn nhưng không phải tuyệt đối an toàn, vì kẻ xấu có thể giấu link hoặc lỗ hổng trong đó.

Dấu hiệu nhận biết

1. Người gửi lạ hoặc địa chỉ gần giống: ví dụ khác một ký tự so với tên miền thật. Xem địa chỉ đầy đủ chứ không chỉ tên hiển thị.
2. Nội dung thúc ép: yêu cầu xem gấp, thanh toán gấp, nếu không sẽ bị phạt hoặc khóa tài khoản.
3. Không liên quan đến công việc của bạn: bạn chưa đặt hàng nhưng nhận hóa đơn, chưa nộp hồ sơ nhưng nhận thông báo.
4. Lời chào chung chung: Kính gửi quý khách, không đúng tên bạn hay công ty.
5. Tên tệp lạ: dài, nhiều ký tự, có hai đuôi như hoadon.pdf.exe.
6. Yêu cầu bật chỉnh sửa hoặc bật nội dung (Enable Content) để xem thư. Đây là cách mở macro độc hại.

Hiện đuôi tệp để không bị đánh lừa

Mặc định Windows ẩn đuôi của các loại tệp quen thuộc, nên hoadon.pdf.exe có thể hiện thành hoadon.pdf. Hãy bật hiển thị đuôi tệp.

1. Mở File Explorer (Trình quản lý tệp) bằng Windows + E.
2. Bấm View (Xem) trên thanh công cụ, chọn Show (Hiển thị).
3. Tick File name extensions (Phần mở rộng tên tệp).

Bây giờ bạn thấy đúng đuôi tệp. Nếu tệp trông như tài liệu nhưng đuôi là .exe hoặc .scr, đừng mở.

Cách kiểm tra an toàn trước khi mở

1. Đừng nhấp đúp ngay. Lưu tệp vào thư mục tạm, không mở trực tiếp từ email.
2. Nhấp chuột phải vào tệp, chọn Show more options (Hiển thị thêm tùy chọn) nếu cần, rồi chọn Scan with Microsoft Defender (Quét bằng Microsoft Defender).
3. Cập nhật Windows Security: mở Settings (Cài đặt), Privacy & security, Windows Security (Bảo mật Windows), Virus & threat protection (Bảo vệ khỏi virus và mối đe dọa).
4. Với tệp Office, không bấm Enable Content nếu không chắc nguồn gốc.
5. Với thư tuyển dụng hay báo giá, hỏi người gửi qua kênh khác, hoặc yêu cầu gửi lại dạng PDF thường.

Trên máy công ty, báo cho bộ phận IT trước khi mở. Doanh nghiệp có thể cần chính sách lọc thư và quét tệp, xem dịch vụ vận hành hệ thống IT.

Lỡ mở nhầm tệp thì làm gì

1. Ngắt mạng (tắt Wi-Fi hoặc rút dây mạng) ngay để mã độc khó lan hoặc gửi dữ liệu đi.
2. Chạy Full scan (Quét toàn bộ) bằng Windows Security.
3. Đổi mật khẩu quan trọng (email, ngân hàng) từ một thiết bị khác an toàn và bật xác thực hai lớp.
4. Nếu thấy tệp bị đổi đuôi lạ hoặc có thông báo đòi tiền, tắt máy và đừng chuyển tiền. Mang máy tới kỹ thuật viên, càng ít thao tác càng dễ cứu dữ liệu.
5. Kiểm tra có tiến trình lạ không, xem mở Task Manager để tắt ứng dụng bị treo.

Cần hỗ trợ thêm?

Nếu nghi ngờ máy đã nhiễm mã độc sau khi mở email, bạn có thể mang máy tới cửa hàng để kiểm tra miễn phí và cứu dữ liệu nếu cần, hoặc gọi 0943.847.333 để được tư vấn trước.