Cách dạy ông bà nhận biết lừa đảo qua điện thoại
Hướng dẫn con cháu dạy ông bà nhận biết lừa đảo qua điện thoại: các kịch bản hay gặp, quy tắc đơn giản dễ nhớ và cách cài đặt bảo vệ cho điện thoại.
Người lớn tuổi là nhóm hay bị nhắm tới trong các vụ lừa đảo qua điện thoại, vì họ tin người, ít tiếp xúc với công nghệ và dễ lo lắng khi nghe tin xấu về con cháu hay tiền bạc. Bạn không cần giảng giải dài dòng. Chỉ cần vài quy tắc đơn giản, nhắc đi nhắc lại bằng giọng gần gũi, là đã giảm được rất nhiều rủi ro.
Bài này gợi ý cách trò chuyện, những kịch bản nên kể cho ông bà nghe và cách cài đặt điện thoại để có thêm lớp bảo vệ.
Bắt đầu bằng cách trò chuyện, không phải bài giảng
Đừng mở đầu bằng câu ông bà phải cẩn thận. Hãy kể một câu chuyện có thật trong xóm hoặc người quen bị lừa, rồi hỏi: nếu là ông bà thì sẽ làm gì? Cách này giúp họ tự nghĩ và nhớ lâu hơn.
Nên tránh làm ông bà xấu hổ hay sợ dùng điện thoại. Mục tiêu là họ dám gọi hỏi con cháu mỗi khi có chuyện lạ, chứ không phải im lặng tự xử lý.
Những kịch bản lừa đảo nên kể cho ông bà
Giả danh con cháu gặp nạn
Cuộc gọi hoặc tin nhắn nói con cháu bị tai nạn, bị bắt, cần chuyển tiền gấp. Kẻ gian cố tình khiến người nghe hoảng và không kịp kiểm tra. Cách xử lý: ngắt máy, gọi lại trực tiếp cho con cháu bằng số quen thuộc hoặc gọi người thân khác trong nhà.
Giả danh công an, cơ quan nhà nước, ngân hàng
Họ nói tài khoản liên quan đến vụ án, hoặc thẻ bị khóa, yêu cầu làm theo hướng dẫn. Cần nhớ: cơ quan thật không yêu cầu chuyển tiền để chứng minh trong sạch và không đòi mã OTP qua điện thoại. Xem thêm bài nhận biết cuộc gọi lừa đảo giả danh công an và lừa đảo giả danh cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội.
Báo trúng thưởng, nhận quà
Người lạ báo trúng thưởng nhưng phải đóng phí trước, hoặc gửi đường link để nhận quà. Quy tắc: không ai cho không mà bắt mình trả tiền trước.
Đường link lạ qua tin nhắn, Zalo
Tin nhắn giả mạo ngân hàng, bưu điện, điện lực kèm đường link yêu cầu đăng nhập hoặc cập nhật. Bấm vào có thể mất tài khoản. Xem bài giả mạo tin nhắn SMS thương hiệu.
5 quy tắc đơn giản để ông bà dễ nhớ
Hãy in ra chữ lớn và dán gần điện thoại bàn hoặc chỗ ông bà hay ngồi:
- Không đưa mã OTP cho bất kỳ ai. Kể cả người nói là nhân viên ngân hàng.
- Không chuyển tiền cho người chưa gặp mặt. Dù họ nói gấp đến đâu.
- Không bấm vào đường link lạ. Có gì thì hỏi con cháu trước.
- Cúp máy, gọi lại bằng số mình biết. Đừng gọi lại số vừa gọi đến.
- Gấp quá thì càng phải chậm lại. Kẻ lừa đảo luôn tạo áp lực thời gian.
Cài đặt điện thoại để bảo vệ thêm
Bạn có thể giúp ông bà thiết lập vài thứ trên điện thoại, làm một lần dùng lâu dài:
- Bật khóa màn hình bằng mã PIN dễ nhớ hoặc vân tay, nhưng không dùng ngày sinh hay 123456.
- Bật xác thực hai yếu tố cho Zalo, Facebook, email. Xem cách bật xác thực hai yếu tố cho Facebook.
- Bật chặn cuộc gọi lạ hoặc thư rác trong ứng dụng điện thoại, nếu máy hỗ trợ (tên mục thay đổi theo hãng máy).
- Đặt hạn mức giao dịch thấp trong ứng dụng ngân hàng, nếu ngân hàng cho phép. Hạn mức nhỏ khiến thiệt hại bị giới hạn.
- Lưu số liên hệ khẩn cấp của con cháu ở đầu danh bạ, đặt tên to rõ.
- Gỡ ứng dụng không dùng, chỉ cài ứng dụng từ cửa hàng ứng dụng chính thức.
Người lớn tuổi muốn tìm hiểu thêm về AI có thể xem hướng dẫn người lớn tuổi dùng AI an toàn.
Nếu ông bà lỡ bị lừa thì sao?
Hãy ưu tiên giữ bình tĩnh và đừng trách ông bà, vì người bị lừa thường đã rất lo lắng và xấu hổ.
- Gọi ngay đường dây nóng của chính ngân hàng (số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng) báo giao dịch nghi vấn.
- Chụp lại tin nhắn, số điện thoại, số tài khoản nhận tiền.
- Trình báo công an phường/xã hoặc cơ quan công an nơi cư trú.
- Đổi mật khẩu tài khoản liên quan, từ một thiết bị đáng tin.
Báo càng sớm, khả năng ngăn chặn càng cao. Hãy nói với ông bà rằng báo ngay không phải là mất mặt, mà là cách tốt nhất để giảm thiệt hại.
Duy trì thói quen trò chuyện
Thủ đoạn thay đổi liên tục, nên một buổi dặn dò là chưa đủ. Mỗi lần có tin lừa đảo mới trên báo, hãy kể cho ông bà nghe trong bữa cơm. Hỏi thăm xem gần đây có cuộc gọi hay tin nhắn nào lạ không. Khi ông bà thấy con cháu sẵn lòng lắng nghe, họ sẽ chủ động gọi hỏi thay vì tự quyết.
Cần hỗ trợ thêm?
Nếu ông bà cần cài đặt lại điện thoại hay máy tính, dọn dẹp ứng dụng lạ hoặc kiểm tra thiết bị có bị cài phần mềm theo dõi hay không, bạn có thể mang máy tới cửa hàng để được kiểm tra miễn phí. Xem thêm tại trang sửa chữa hoặc liên hệ hotline 0943.847.333.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để ông bà nhớ các quy tắc chống lừa đảo?
Dùng câu ngắn, in chữ lớn dán gần điện thoại, kể chuyện thật gần gũi và nhắc lại thường xuyên thay vì giảng một lần.
Nhận cuộc gọi tự xưng là con cháu cần tiền gấp thì làm gì?
Cúp máy và gọi lại trực tiếp cho con cháu bằng số quen thuộc, hoặc hỏi người thân khác. Không chuyển tiền khi chưa xác nhận.
Có nên cài hạn mức giao dịch cho ông bà không?
Nên, nếu ngân hàng hỗ trợ. Hạn mức thấp giúp giới hạn thiệt hại nếu chẳng may bị lừa.
Ông bà bị lừa chuyển tiền thì báo ở đâu?
Gọi đường dây nóng của chính ngân hàng ngay, sau đó trình báo công an phường/xã hoặc cơ quan công an nơi cư trú kèm bằng chứng.
