Cách nhận biết file đặt hàng chứa mã độc từ khách lạ

Chủ cửa hàng, kế toán và nhân viên bán hàng thường xuyên nhận file từ khách chưa quen: “đơn đặt hàng”, “bảng yêu cầu báo giá”, “hình sản phẩm cần in”. Kẻ xấu lợi dụng chính thói quen này để gửi file chứa mã độc. Chỉ cần mở nhầm một lần, máy có thể bị mã hóa dữ liệu hoặc bị đánh cắp mật khẩu.

Bài này chỉ cho bạn cách nhìn đuôi file đúng, các kiểu file hay bị lợi dụng, quy trình mở file an toàn và việc cần làm nếu lỡ mở.

Dấu hiệu một lời đặt hàng đáng ngờ

Trước khi nhìn file, hãy nhìn người gửi và nội dung:

• Khách chưa từng liên hệ, nhắn là đặt số lượng lớn nhưng không hỏi gì về sản phẩm, giá, thời gian.
• Thúc giục “mở file ngay để xem chi tiết”, “gấp, sáng mai cần”.
• Gửi file qua link tải từ dịch vụ lạ thay vì đính kèm trực tiếp, hoặc yêu cầu nhập mật khẩu để giải nén.
• Tên và địa chỉ email lệch nhau, hoặc địa chỉ email miễn phí nhưng xưng là công ty lớn.
• Văn phong lạ, dịch máy, hoặc chung chung như gửi cho nhiều người.

Các dấu hiệu tương tự cũng xuất hiện ở email; xem thêm bài nhận biết email có tệp đính kèm độc hại.

Hiện đuôi file để thấy file thật sự là gì

Mặc định Windows ẩn đuôi file, nên don-hang.pdf.exe chỉ hiện thành don-hang.pdf và trông như một file PDF vô hại. Hãy bật hiện đuôi:

1. Mở File Explorer (Trình quản lý tệp).
2. Chọn View (Xem) > Show (Hiển thị) > File name extensions (Phần mở rộng tên tệp) để bật dấu tích.
3. Từ nay đuôi thật luôn hiện. Hãy đọc đuôi cuối cùng sau dấu chấm cuối.

Trong Windows 10, tab View có ô File name extensions ở nhóm Show/hide.

Những kiểu file hay bị lợi dụng

• File chạy trực tiếp: .exe, .scr, .com, .bat, .cmd, .msi. Một đơn hàng hay báo giá thật sự không bao giờ là file chạy chương trình.
• File kịch bản: .js, .vbs, .ps1, .wsf, .hta.
• Phím tắt: .lnk hiển thị như thư mục nhưng thực chất chạy lệnh ngầm.
• File nén gắn mật khẩu: .zip, .rar, .7z kèm mật khẩu ghi trong thư để “né” trình quét.
• Ảnh đĩa: .iso, .img có thể chứa chương trình bên trong.
• Tài liệu Office có macro: Word, Excel (.docm, .xlsm, hoặc .docx hiện thanh vàng yêu cầu bật nội dung). Nếu file đòi bạn bấm Enable Content (Bật nội dung) hay Enable Editing để “xem rõ hơn”, hãy dừng lại.
• PDF mời bấm link hoặc yêu cầu đăng nhập để xem.

Quy trình mở file an toàn cho cửa hàng

1. Hỏi lại khách qua một kênh khác: gọi điện, nhắn Zalo cho số bạn tự tra, để xác nhận họ thật sự gửi file.
2. Yêu cầu khách gửi thông tin đơn trực tiếp trong nội dung tin nhắn hoặc ảnh chụp, thay vì file đính kèm.
3. Nếu vẫn phải mở file, không mở bằng máy kế toán hay máy chứa dữ liệu khách hàng; dùng một máy phụ ít dữ liệu quan trọng.
4. Chuột phải file > Properties (Thuộc tính), xem phần Security; nếu có ô Unblock thì không bật, đây là dấu cho biết file từ Internet.
5. Chuột phải file, chọn Scan with Microsoft Defender (Quét bằng Microsoft Defender). Có thể quét thêm bằng Malwarebytes bản miễn phí.
6. Giữ Smart App Control và SmartScreen bật như hướng dẫn ở bài bật Smart App Control và SmartScreen trên Windows 11.
7. Với tài liệu Office, không bấm Enable Content trừ khi chắc chắn nguồn gửi.

Nếu lỡ mở file nghi ngờ

1. Rút dây mạng hoặc tắt Wi-Fi của máy ngay để mã độc không lan sang máy khác.
2. Không tắt nguồn đột ngột nếu đang thấy file bị đổi tên hoặc có thông báo đòi tiền chuộc; hãy chụp ảnh màn hình cho kỹ thuật viên xem.
3. Dùng một thiết bị sạch khác để đổi mật khẩu email, ngân hàng và các tài khoản bán hàng quan trọng.
4. Chạy quét toàn bộ bằng Windows Security (Bảo mật Windows).
5. Báo cho đồng nghiệp trong cùng mạng nội bộ, kiểm tra các máy còn lại.
6. Nếu có dấu hiệu dữ liệu bị mã hóa hoặc mất, mang máy tới kỹ thuật viên sớm, đừng tự cài lại Windows vì có thể làm mất cơ hội cứu dữ liệu.

Nên có sẵn bản sao lưu ngoài máy. Nếu cửa hàng lưu thông tin khách, đọc thêm bảo vệ dữ liệu khách hàng ở cửa hàng.

Cần hỗ trợ thêm?

Nếu bạn lỡ mở file lạ hoặc muốn rà soát máy cửa hàng, hãy mang máy tới Cường Tech để được kiểm tra miễn phí và báo giá trước khi xử lý, hoặc gọi hotline/Zalo 0943.847.333. Doanh nghiệp có nhiều máy có thể xem trang vận hành hệ thống IT.