Lỗ hổng zero-day là gì và người dùng cần làm gì

Thỉnh thoảng bạn sẽ thấy tin “phát hiện lỗ hổng zero-day trong trình duyệt, hãy cập nhật ngay”. Nghe có vẻ đáng sợ, nhưng ý nghĩa thực chất khá đơn giản: đó là một lỗi bảo mật mà nhà sản xuất chưa kịp sửa, trong khi kẻ xấu đã biết và có thể lợi dụng. Người dùng bình thường không thể tự vá lỗi đó, nhưng có những thói quen giúp giảm rủi ro rõ rệt.

Bài này giải thích khái niệm bằng ví dụ đời thường và liệt kê những việc bạn nên làm, không cần kiến thức kỹ thuật sâu.

Zero-day là gì

Lỗ hổng bảo mật là điểm yếu trong phần mềm mà kẻ tấn công có thể lợi dụng, ví dụ để cài mã độc hoặc đọc dữ liệu. Chữ “zero-day” (ngày số không) nghĩa là nhà phát triển có không ngày để chuẩn bị, vì lỗi được kẻ xấu khai thác trước khi bản vá tồn tại.

Hãy tưởng tượng một cửa hàng có một ổ khóa bị lỗi thiết kế. Kẻ trộm phát hiện ra trước, đã mở được cửa nhiều lần, trong khi nhà sản xuất khóa chưa biết gì. Khi nhà sản xuất biết, họ cần thời gian làm khóa mới. Khoảng thời gian trước khi có “khóa mới” là lúc nguy hiểm nhất.

Vòng đời của một lỗ hổng zero-day

1. Có một lỗi trong phần mềm mà chưa ai biết.
2. Có người phát hiện, có thể là nhà nghiên cứu bảo mật hoặc kẻ tấn công.
3. Nếu là kẻ tấn công, họ có thể khai thác để tấn công người dùng.
4. Nhà phát triển phát hiện, xác nhận và làm bản vá.
5. Bản vá được phát hành qua bản cập nhật. Người dùng cập nhật là hết rủi ro với lỗi đó.

Vì vậy zero-day nguy hiểm nhất ở các bước 3 và 4, và sau khi có bản vá, người nào chưa cập nhật vẫn còn nguy cơ.

Zero-day có thể ảnh hưởng tới ai

Bất kỳ phần mềm nào cũng có thể có lỗi: hệ điều hành, trình duyệt, ứng dụng nhắn tin, phần mềm đọc PDF, firmware router. Tuy nhiên phần lớn người dùng phổ thông ít là mục tiêu trực tiếp của các cuộc tấn công zero-day phức tạp, vì chúng rất đắt đỏ. Điều đáng lo hơn là lỗ hổng đã có bản vá nhưng người dùng chưa cập nhật, vì kẻ xấu nhắm vào số đông này.

6 việc người dùng nên làm

1. Bật cập nhật tự động cho Windows, điện thoại và trình duyệt. Xem hướng dẫn trong cách cập nhật Windows đúng cách.
2. Cập nhật ngay khi có thông báo bảo mật. Khi nhà sản xuất kêu gọi cập nhật khẩn cấp, hãy làm trong ngày thay vì để dồn.
3. Khởi động lại thiết bị sau khi cập nhật, vì một số bản vá chỉ có hiệu lực sau khi khởi động lại.
4. Chỉ cài ứng dụng từ nguồn chính thức và gỡ ứng dụng không dùng nữa, như bài cách tải và cài đặt phần mềm an toàn. Phần mềm càng ít, bề mặt bị tấn công càng nhỏ.
5. Giữ Windows Security đang bật. Dù không chặn được mọi zero-day, nó vẫn phát hiện hành vi đáng ngờ và mã độc đã biết. Xem thêm Windows Defender có đủ để diệt virus không.
6. Sao lưu dữ liệu quan trọng ra ổ ngoài hoặc đám mây, để nếu có sự cố bạn vẫn giữ được dữ liệu.

Với router và thiết bị trong nhà

Router, camera và thiết bị thông minh cũng có firmware và có thể có lỗ hổng. Hãy:

• Đổi mật khẩu quản trị mặc định.
• Kiểm tra và cập nhật firmware định kỳ, xem cách bảo mật router.
• Thay thiết bị quá cũ nếu hãng đã ngừng hỗ trợ cập nhật.

Dấu hiệu bạn nên mang máy đi kiểm tra

Bạn khó biết chính xác mình có bị tấn công zero-day hay không. Tuy nhiên nếu máy có các dấu hiệu sau, hãy nhờ kỹ thuật viên kiểm tra:

• Chạy chậm đột ngột, quạt kêu to khi không làm gì.
• Xuất hiện cửa sổ lạ, ứng dụng bạn không cài.
• Trình duyệt tự đổi trang chủ, hiện quảng cáo liên tục.
• Tài khoản bị đăng nhập từ nơi lạ.

Tham khảo thêm bài máy tính bị virus: dấu hiệu và cách xử lý.

Những hiểu lầm thường gặp

• “Dùng máy Mac hoặc iPhone thì không bao giờ bị.” Mọi hệ điều hành đều có thể có lỗi, chỉ khác mức độ phổ biến của tấn công.
• “Cài nhiều phần mềm diệt virus sẽ an toàn hơn.” Thường chỉ làm máy chậm và xung đột, một giải pháp tốt là đủ.
• “Tin tức nhắc zero-day nghĩa là mọi người đều bị tấn công.” Thực tế đa số cuộc tấn công ban đầu nhắm vào đối tượng cụ thể, nhưng khi lỗi bị công bố, kẻ xấu khác có thể bắt chước nên cập nhật vẫn rất quan trọng.

Cần hỗ trợ thêm?

Nếu bạn muốn kiểm tra máy tính có bị cài mã độc không hoặc cần cài lại hệ điều hành sạch sẽ, bạn có thể mang máy tới cửa hàng để kỹ thuật viên kiểm tra miễn phí và báo giá trước khi xử lý. Xem trang sửa chữa hoặc gọi hotline 0943.847.333.